Çifte vergilendirme: Sırbistan ile Karadağ arasındaki anlaşma nasıl işliyor

Sırbistan ile Karadağ arasında, 20 Temmuz 2011'de Belgrad'da imzalanan ve 1 Ocak 2012'den itibaren yürürlükte olan «Ugovor o izbegavanju dvostrukog oporezivanja u odnosu na poreze na dohodak» — gelir üzerinden alınan vergilerde çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması — geçerlidir¹. Anlaşma her iki ülkede de kurumlar vergisini ve gerçek kişilerin gelir vergisini kapsıyor — ama KDV'yi ve emlak vergisini kapsamıyor, bu iki kategori anlaşmanın dışında tutulmuş². Her iki ülkenin iç mevzuatına göre aynı anda hem Sırbistan'ın hem Karadağ'ın vergi mukimi durumuna düşerseniz, anlaşmanın 4. maddesi hangi ülkenin bu anlaşma açısından "asıl" mukimlik ülkesi sayılacağını belirleyen sıralı bir kriter zinciri sunuyor³. Bir ülkeden diğer ülkenin mukimine ödenen temettü, faiz ve gayrimaddi hak bedelleri (roylati), kaynakta en fazla %10 oranında stopaj vergisine tabi tutuluyor (gayrimaddi hak bedellerinde türe göre %5 veya %10)⁴. Çifte verginin giderilmesi mekanizmasının kendisi ise mahsup yöntemi: mukimlik ülkeniz, diğer ülkede zaten ödenmiş vergiyi kendi vergisinden düşüyor, ancak kendi hesaplayacağı tutardan fazlasını mahsup etmiyor⁵.

Belgenin tam adı «Ugovor između Republike Srbije i Crne Gore o izbegavanju dvostrukog oporezivanja u odnosu na poreze na dohodak». 20 Temmuz 2011'de Belgrad'da imzalandı ve «Službeni glasnik RS — Međunarodni ugovori» sayı 10/2011'de yayımlandı¹. Anlaşmanın 2. maddesi, hangi vergilerin kapsama girdiğini sıralıyor: Sırbistan tarafında kurumlar vergisi (porez na dobit pravnih lica) ve gerçek kişilerin gelir vergisi (porez na dohodak građana); Karadağ tarafında ise aynı iki kategori, Karadağ'daki adlarıyla (porez na dobit pravnih lica ve porez na dohodak fizičkih lica)². Bu listede KDV ve emlak vergisi yer almıyor — anlaşma bilinçli olarak gelir üzerinden alınan vergilerle sınırlı, genel anlamda "her vergi" ile değil. Bunu baştan anlamak önemli: örneğin Karadağ'da emlak vergisi (porez na nepokretnosti) ödüyorsanız, bu anlaşmanın onunla hiçbir ilgisi yok — burada söz konusu olan yalnızca gelir olarak kazanılan şey, sahip olunan şey değil.

Anlaşmanın çifte vergiyi nasıl ortadan kaldırdığına geçmeden önce, aslında kimi koruduğunu anlamak gerekiyor. Genellikle bir kişi, daimi ikametgahının bulunduğu ya da yılda 183 günden fazla kaldığı ülkenin vergi mukimi sayılır — bu kriterler her iki ülkenin de kendi iç mevzuatınca ayrı ayrı belirlenir, dolayısıyla Sırp kurallarına göre Sırbistan mukimi, aynı zamanda Karadağ kurallarına göre de Karadağ mukimi olduğunuz bir durum gayet mümkündür. Tam da bu durum için anlaşmanın 4. maddesinin 2. fıkrası, sıralı bir kriter zinciri, yani çifte mukimlik çözüm kurallarını (tie-breaker) belirliyor³: önce, iki ülkeden hangisinde emrinizde daimi bir konut olduğuna bakılır; ikisinde de varsa (ya da hiçbirinde yoksa) — "središte životnih interesa" (hayati menfaatler merkezi: daha yakın kişisel ve ekonomik bağların olduğu yer — ailenizin, esas işinizin, banka hesaplarınızın bulunduğu yer) neresi ise ona bakılır; bu da net bir cevap vermiyorsa — olağan olarak bulunduğunuz yere bakılır; bu da yardımcı olmuyorsa — vatandaşlığa bakılır; kişi her iki ülkenin de vatandaşıysa ya da hiçbirinin vatandaşı değilse — konu doğrudan iki devletin yetkili vergi makamları tarafından karşılıklı anlaşmayla çözülür³. Pratikte Zen Gardens'tan mülk sahibi olanların çoğu için ilk kriter — daimi konut — sorunu zaten çözüyor: esas ikametgah ve resmi kayıt bir ülkedeyse, Karadağ'daki daire tatil için kullanılıyor ya da kiraya veriliyorsa, mukimlik statüsü büyük olasılıkla kişinin sürekli yaşadığı ülkede kalmaya devam edecektir.

1 Ekim 2024'ten itibaren Karadağ'da «Europe Now 2.0» vergi reformu kapsamında, eskiden olduğu gibi tek bir oran yerine, maaş üzerinde artan oranlı tarife uygulanıyor⁶. Sistem şöyle işliyor: aylık brüt maaşın 700 €'ya kadar olan kısmı hiç vergiye tabi değil; 700,01 €–1.000 € arasındaki kısım %9 oranında vergilendiriliyor; 1.000 €'yu aşan kısım ise %15 oranında vergilendiriliyor⁶ ⁷. Bu, tüm tutara uygulanan düz bir oran değil, artan oranlı bir tarife — yani daha yüksek oran yalnızca eşiği aşan gelir dilimine uygulanıyor, maaşın tamamına değil. Gelir vergisinin üzerine ayrıca, çoğu belediyede hesaplanan verginin %13'ü, Podgorica ve Cetinje'de ise %15'i oranında belediye payı (prirez) ekleniyor⁷. Bu veriler iki bağımsız kaynakla doğrulanmıştır — resmi PwC raporu⁶ ve Haziran 2026 itibarıyla güncellenmiş, yürürlükteki Karadağ vergi oranlarına dair bir analiz⁷ — her ikisi de doğrudan «Europe Now 2.0» reformuna atıfta bulunuyor; bu da internette hâlâ rastlanan, eşik ayrımı olmadan tek bir %9 oranından bahseden daha eski kaynaklarla neden farklılık olduğunu açıklıyor.

Geliri ve varlıkları iki ülke arasında bölünmüş olanlar için anlaşmanın belki de en pratik önemi taşıyan bölümü ayrı bir yerde: kaynak ülkenin bir yerleşik olmayana yapılan ödemede kesebileceği verginin üst sınırını belirleyen 10, 11 ve 12. maddeler⁴. Temettüde tavan oran, brüt tutarın %10'u⁴. Faizde de yine %10⁴. Gayrimaddi hak bedellerinde (roylati) oran türe göre değişiyor: edebiyat, sanat ve bilim eserlerinin kullanımı ya da kullanım hakkı için yapılan ödemelerde %5, patent, ticari marka ve teknik know-how için %10⁴. Şunu anlamak önemli: bu, uluslararası anlaşmayla belirlenmiş bir üst tavan, nihai oran değil — ilgili ülke, iç mevzuatı daha düşük bir oran öngörüyorsa daha az stopaj kesebilir, ama anlaşmaya taraf diğer ülkenin mukimi için bu tavanın üzerine çıkamaz. Bu, yukarıda ele alınan maaş üzerindeki genel gelir vergisi oranından ayrı bir mekanizmadır — burada söz konusu olan, sınır ötesi temettü, faiz ve gayrimaddi hak bedeli ödemeleri, maaş değil.

Zen Gardens'tan mülk sahibi olup dairesini kiraya vermeyi düşünenler için ayrı bir pratik soru, bu gelirin Karadağ'ın kendisinde nasıl vergilendirildiğidir. Gerçek kişinin gayrimenkul kira gelirinden alınan verginin nominal oranı, vergi matrahının %15'idir — ama vergi matrahı elde edilen gelirin tamamı değildir: matrah, %30 oranında standart (normlanmış) gider indirimiyle düşürülür, yani vergi fiilen gelirin %70'i üzerinden ödenir¹⁰. Yerel kaynaklarda sıkça rastlanan "efektif oran yaklaşık %10,5" ifadesi de buradan geliyor — bu, %30 düşülmüş matraha uygulanan basitçe %15'tir (%15 × %70 ≈ %10,5), ayrı bir indirimli oran değil¹⁰. Bu rakam, çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmasının kendisinde doğrudan anılan oranlardan biri değildir — anlaşma yalnızca temettü, faiz ve gayrimaddi hak bedelleri için kaynakta tavan oranı düzenler, gayrimenkul kirası üzerindeki iç vergiyi her ülke kendisi belirler. Karadağ vergi mevzuatının son iki yılda birkaç kez değiştiğini ve farklı kaynakların farklı indirim yüzdeleri verdiğini göz önünde bulundurarak, bu oranı beyanname vermeden hemen önce yerel bir muhasebeciyle doğrulamakta fayda var — yalnızca bu yazıdaki rakama güvenmemek gerekir.

Anlaşmanın kendisinin temel mekanizması 23. maddede tanımlanıyor — bu, mukimlik ülkesinde tam vergi muafiyeti değil, mahsup yöntemidir (poreski kredit)⁵. İşleyişi şöyle: bir ülkenin mukimi, anlaşma hükümlerine göre diğer ülkede de vergilendirilebilecek bir gelir elde ederse, mukimlik ülkesi vergi alma hakkından tamamen vazgeçmiyor — bunun yerine, diğer ülkede o gelir üzerinden zaten ödenmiş vergiye eşit bir tutarı kredi (mahsup) olarak düşüyor⁵. Ama bu mahsubun bir tavanı var: mukimlik ülkesinin bu belirli gelire isabet eden vergi kısmını aşamaz⁵. Basitçe söylemek gerekirse: diğer ülkede, mukimlik ülkesinin iç kurallarına göre aynı tutar üzerinden hesaplanacak vergiden daha fazlasını ödediyseniz, aradaki fark size iade edilmez — verginin kesildiği ülkede fazla ödemiş olursunuz. Diğer ülkede vergi daha az çıktıysa, mukimlik ülkesi kendi oranına tamamlanacak farkı sizden talep eder. Anlaşma, iki ülkeden birinde vergiyi sıfırlamıyor — aynı gelirden verginin iki kez tam olarak ödendiği durumu ortadan kaldırıyor.

Anlaşmanın kapsamı dışında kalan şeyleri ayrıca ele alalım — ki uygulanmadığı yerde ona güvenilmesin. Anlaşma, iki ülkeden hiçbirinde KDV'yi düzenlemiyor². Emlak vergisini de düzenlemiyor — Karadağ'da bir daireye sahip olmanız ve bunun için yerel emlak vergisi ödemeniz, bu anlaşmayla hiçbir şekilde ilgili değildir ve anlaşmanın çözdüğü anlamda bir "çifte vergi" riski yaratmaz². Anlaşma ayrıca, iç kurallara göre gerekli olan yerde beyanname verme yükümlülüğünü de kaldırmıyor — anlaşma çifte vergi ÖDEMESİNİ ortadan kaldırır, çifte BEYANNAMEYİ değil: bazı durumlarda, mahsup sayesinde sonuçta ek bir ödeme çıkmasa bile, beyannamenin yine de her iki ülkede verilmesi gerekir.

Mülk alıcılarının bazen birbirine karıştırdığı iki farklı şeyi ayrıca netleştirmekte fayda var. Karadağ'da bir daireye sahip olmanın kendisi, kişiyi Karadağ'ın vergi mukimi yapmaz — mukimlik, daimi ikametgah, hayati menfaatler merkezi ve ülkede geçirilen gün sayısıyla belirlenir, bir gayrimenkulün mülkiyet hakkıyla değil. Aynı şekilde, gayrimenkul alımı yoluyla alınan oturma izni de kendi başına vergi mukimliğini otomatik olarak değiştirmez — bu bir ikamet izni, vergi statüsü değildir. Mukimlik ve ikamet statüsü farklı prosedürlerle ve farklı kriterlerle belirlenir; birini diğerinin otomatik sonucu gibi görmek hatalı olur.

Birincisi — anlaşma var diye iki ülkeden hiçbirinde vergi ödemeye gerek kalmayacağını düşünmek. Bu doğru değil: anlaşma çifte ödemeyi ortadan kaldırır, verginin ödenmesi için gerekçe bulunan yerde ödeme yükümlülüğünün kendisini değil.

İkincisi — anlaşmadaki kaynakta stopaj vergisinin tavan oranını (temettü ve faizde %10, gayrimaddi hak bedellerinde %5-%10) her ülkenin maaş üzerindeki iç gelir vergisi oranlarıyla karıştırmak — bunlar farklı gelir türlerine uygulanan farklı mekanizmalardır.

Üçüncüsü — özellikle her iki ülkeyle de resmi bağlar varsa (konut, kayıt, iş), vergi mukimliğini 4. maddedeki testi gerçekten uygulamadan "göz kararıyla" belirlemek. Tartışmalı bir durumda, statüyü sonradan vergi dairesiyle birlikte çözmeye çalışmak yerine önceden bir vergi danışmanına sormak daha akıllıcadır.

Her iki ülkede de potansiyel olarak vergilendirilebilecek bir geliriniz varsa — bir ülkede maaş, diğerinde gayrimenkul ya da iş — önce vergi mukimliğinizi belirleyin: ilk olarak her ülkenin kendi iç kurallarına göre ayrı ayrı, «her iki ülkenin de mukimi» sonucu çıkarsa anlaşmanın 4. maddesindeki testi kriterleri sırayla uygulayarak geçin. Anlaşmaya taraf diğer ülkeden temettü, faiz ya da gayrimaddi hak bedeli alıyorsanız, ödeyici kuruluştan ya da yerel vergi dairesinden anlaşmadaki tavan oranın (varsayılan daha yüksek iç oran yerine) uygulanıp uygulanmadığını doğrulayın — bunun için bazen önceden vergi mukimliği belgesi sunmak gerekir. Karadağ'da gayrimenkulünüzü kiraya veriyorsanız, beyanname verme zamanında geçerli oranı ve normlanmış gider yüzdesini yerel bir muhasebeciden teyit edin, genel kaynaklardaki rakamlara güncel tarihte doğrulama yapmadan güvenmeyin. Ve herhangi bir sınır durumunda — çifte mukimlik, aynı anda iki ayrı yargı alanından gelen gelir, büyük tutarlar — beyannameleri vermeden önce, her iki ülkenin mevzuatına aşina bir vergi danışmanına başvurun.

Aynı ilkeyi — "genellikle böyledir" özetleri yerine birincil kaynağı okumak — daha önce gayrimenkulle oturma izni, döviz kontrolü ve Sırbistan-Karadağ emeklilik ve sosyal sigorta anlaşması yazılarımızda da uyguladık. Projeye ilgi duyuyorsanız, ayrıntıları ve sorularınız için iletişim kartını proje sayfasında inceleyebilirsiniz.