Emeklilik, sigorta süresi ve sağlık sigortası: Sırbistan-Karadağ sosyal güvenlik anlaşması ne sağlıyor

Sırbistan ile Karadağ arasında 1 Ocak 2008'den bu yana «Sporazum o socijalnom osiguranju» — 17 Aralık 2006'da imzalanmış devletlerarası sosyal sigorta anlaşması — yürürlükte¹. Anlaşma beş alanı kapsıyor: emeklilik ve malullük sigortası, sağlık sigortası ve annelik, iş kazaları sigortası, işsizlik sigortası ve çocuk yardımları². Bir ülkede kazanılan sigorta süresi, diğer ülkede emekli aylığı bağlanırken hesaba katılıyor — buna sigorta sürelerinin birleştirilmesi (toplanması) deniyor³. Sırbistan'da zaten bağlanmış bir emekli aylığı, yalnızca alıcısı Karadağ'a taşındığı için azaltılmıyor veya dondurulmuyor⁴. Kısa süreli seyahatler için Sırbistan'da sigortalı olan bir kişi, RFZO'dan (Sırbistan'ın devlet sağlık sigortası fonu) ücretsiz olarak iki dilli bir belge alabilir; bu belge Karadağ'da acil sağlık hizmetlerini en fazla 90 gün süreyle kapsıyor⁵ — ancak bu belge, örneğin mülk üzerinden geçici ikamet başvurusu için gereken tam kapsamlı sağlık sigortasının yerini tutmuyor⁶.

«Sporazum o socijalnom osiguranju između Republike Srbije i Republike Crne Gore» sıradan bir düzenleme değil, tam teşekküllü bir uluslararası antlaşma; 17 Aralık 2006'da Belgrad'da Sırbistan Çalışma Bakanı Slobodan Lalović ile Karadağ Sağlık Bakanı Miodrag Radunović tarafından imzalandı¹. Anlaşmanın 43. maddesi, onay belgelerinin (ratifikasyon) değişiminden sonraki ayın ilk günü yürürlüğe gireceğini belirliyor; Sırbistan'ı bağlayan uluslararası anlaşmaların resmi kayıtlarına göre antlaşma 1 Ocak 2008'den itibaren yürürlükte⁷. 2. madde, düzenleme kapsamındaki beş alanı sıralıyor: emeklilik ve malullük sigortası, sağlık sigortası ve annelik, iş kazaları ve meslek hastalıkları sigortası, işsizlik sigortası, çocuk yardımları². Bunun anlamı şu: anlaşma yalnızca emeklilikle ilgili değil — iki ülke arasında taşınan bir kişinin karşılaşabileceği sosyal sigorta alanlarının neredeyse tamamını kapsıyor.

Buradaki temel pratik mekanizma, sigorta sürelerinin birleştirilmesidir. Anlaşmanın 17. maddesi, bir ülkenin mevzuatına göre artırılmış (uzatılmış) süreyle hesaplanan bir sigorta döneminin, diğer ülkede hak belirlenirken gerçek (fiili) süresiyle dikkate alınacağını belirliyor³. Basitçe söylemek gerekirse: diyelim ki Sırbistan'da 12 yıl, Karadağ'da 8 yıl çalıştınız — bu iki dönem birbirini iptal etmiyor ya da birbiriyle yarışmıyor; her iki ülkede de emeklilik hakkı hesaplanırken yalnızca o ülkede geçen süre değil, toplam çalışma süresi dikkate alınıyor. Ayrıca 11. madde, aynı toplama ilkesini hastalık ve annelik durumları için de öngörüyor — yani sürelerin birleştirilmesi yalnızca emeklilik için değil, sağlıkla ilgili sigorta durumları için de geçerli³.

Bu, taşınmadan önce Sırbistan'da zaten çalışmış ve Karadağ'da çalışmaya devam etmeyi planlayan kişiler için özellikle önemli — sigorta süresi sıfırdan başlamıyor, birikiyor.

Sırbistan'da zaten emekli olmuş ama Karadağ'da zaman geçirmek ya da buraya taşınmak isteyenler için ayrı ve belki de en önemli pratik soru şu: ikamet edilen ülke değiştiğinde emekli aylığı kaybolur mu? Anlaşmanın 5. maddesinin 1. fıkrası doğrudan bir yanıt veriyor: emekli aylıkları da dahil olmak üzere nakdi ödemeler, yalnızca alıcısının anlaşmaya taraf diğer ülkenin topraklarında yaşadığı gerekçesiyle azaltılamaz, askıya alınamaz, iptal edilemez veya el konulamaz⁴. Bu, uluslararası sosyal sigorta anlaşmalarında standart olan "emekli aylığının ihracı" ilkesidir; burada dolaylı genel ifadelerden çıkarılmıyor, doğrudan metinde yer alıyor.

Anlaşma, iki ülkenin yetkili kurumları arasındaki iletişimi doğrudan düzenliyor: 30. madde, Sırbistan tarafında irtibat kurumunun emeklilik ve sosyal sigorta kurumu, Karadağ tarafında ise sosyal sigortadan sorumlu ilgili bakanlık olduğunu belirtiyor¹. Pratikte bu, başvuru sahibinin her iki ülkedeki sigorta süresi belgelerini kendisinin toplayıp iki kez sunmasına gerek olmadığı anlamına geliyor — iki ülkenin yetkili kurumları, anlaşmada belirlenen prosedüre göre kendi aralarında veri paylaşıyor. Yine de somut sürecin ayrıntılarını — hangi formların doldurulacağı, ilk olarak hangi bölge şubesine başvurulacağı gibi — sıradan bir başvuru sahibi için adım adım bir kılavuz olarak açık kaynaklarda bulamadık; emekli aylığı bağlanma tarihi yaklaştığında bunu ikametgah yerindeki PIO fonunda (emeklilik ve malullük sigortası fonu) doğrudan teyit etmek mantıklıdır — konuyu son ana bırakmamak gerekir.

Sırbistan'ın zorunlu sağlık sigortası sisteminde sigortalıysanız ve Karadağ'da kısa bir süre kalmayı planlıyorsanız — tatilde, iş seyahatinde ya da mülkünüzü ziyaret ederken — Karadağ topraklarında ücretsiz acil sağlık hizmeti alma hakkınız var⁵. Bunun için seyahatten önce RFZO'nun (Republički fond za zdravstveno osiguranje — Sırbistan'ın devlet sağlık sigortası fonu) bölge şubesinden iki dilli bir sigorta belgesi almanız gerekiyor; belgenin alınması ücretsizdir, düzenlenmesi için bir doktor raporu ve geçerli bir sağlık karnesi gerekir⁵. Belge en fazla 90 gün süreyle geçerlidir⁵.

Kapsamın sınırlarını tam olarak anlamak önemli. Burada söz konusu olan, özel değil devlet sağlık kurumlarındaki acil yardımdır — planlı (elektif) tedaviler bu kapsama girmiyor. Karadağ tarafı ayrıca, örneğin diyalizin bu belge kapsamında karşılanmadığını, çünkü acil değil planlı bakım sayıldığını belirtiyor⁸; yüksek maliyetli müdahaleler (yaklaşık 150 €'yu aşan) ise gerçek bir acil durum olmadıkça Sırp sigortacıdan önceden onay gerektiriyor⁸. Belgenin kendisi, Sırbistan Sosyal Sigorta Kurumu'nun (Zavod za socijalno osiguranje) verilerine göre resmi olarak SRB/MNE 111 adını taşıyan standart iki dilli bir örnek belgedir ve en fazla 90 gün süreyle geçerlidir⁵.

Burada yanlış bir sonuca varmak kolay: anlaşma kapsamında ücretsiz sağlık yardımı varsa, ayrıca sigorta satın almaya hiç gerek yok gibi görünebilir. Durum böyle değil, ve bu fark, kısa bir seyahat değil uzun süreli ikamet ya da resmi başvuru planlayanlar için önemlidir. Karadağ'da mülk satın alarak geçici ikamet başvurusu yapıyorsanız — bu konuyu Karadağ'da oturma izni yazımızda ele almıştık — istenen belgeler arasında sağlık sigortası kanıtı da bulunuyor. 90 günlük RFZO belgesi doğası gereği kısa süreli olup turistik ve iş seyahatlerine yöneliktir, uzatmalı yıllık bir ikamete değil; bu yüzden boravak başvurusu için daha uzun vadeli kapsamı kanıtlayan başka bir belgenin gerekmesi mantıklıdır. RFZO belgesinin boravak başvurusu için özel olarak kabul edilip edilmediğine dair açık bir ifade anlaşma metninde bulamadık — bunu belgelerin sunulduğu anda doğrudan teyit etmek gerekir; ikamet izni sürecinde sigorta sorununu çözmek için yalnızca ücretsiz 90 günlük belgeye güvenmeyi tavsiye etmeyiz.

Karadağ Sağlık Sigortası Fonu'nun (FZOCG) ayrı bir sigortalı kategorisi var: Karadağ'da onaylı geçici ya da daimi ikamete sahip yabancılar, kanunda belirlenen koşullardan birini karşılamaları halinde — örneğin çalışanlar, girişimciler, zaten sigortalı olan bir kişinin aile üyeleri — Karadağ vatandaşlarıyla eşit şekilde sigortalı statüsü alabiliyor⁹. Fon ayrıca, kapsam için hukuki gerekçelerden biri olarak Sırbistan da dahil olmak üzere bir dizi ülkeyle yapılan sosyal sigorta anlaşmalarına atıfta bulunuyor⁹. Pratikte bu, uzun süreli ikamet başvurusu yapan bir mülk sahibinin sağlık sigortası şartını karşılamak için en az iki yolu olduğu anlamına geliyor: kanunda öngörülen gerekçelerden birine dayanarak FZOCG'de sigortalı statüsü almak ya da yerel bir sigortacıdan gönüllü (özel) sağlık sigortası satın almak. Bunlardan hangisinin belirli bir duruma uygun olduğunu sigorta brokerlerine ya da doğrudan FZOCG'ye danışmak gerekir, çünkü fona dahil olma gerekçeleri istihdam durumuna ve alınan ikamet izninin türüne bağlıdır.

Alıcıların bazen kendiliğinden varsaydığı bir noktayı ayrıca netleştirelim. Karadağ'da mülk sahibi olmanın kendisi, ülkenin emeklilik ya da sigorta sistemiyle otomatik bir bağlantı yaratmıyor — sahibi olduğunuz bir daire var diye ne sigorta süresi ne de yerel emeklilik hakkı kendiliğinden ortaya çıkıyor. Anlaşma, mülkiyet üzerinden değil, kişinin sigorta statüsü üzerinden işliyor: sigorta sürelerinin birleştirilmesi hakkı, gerçekten çalışmış ve bir ya da her iki ülkede sigortalı olmuşsanız doğuyor; 90 günlük belge kapsamındaki ücretsiz acil yardım hakkı ise belgeyi aldığınız anda Sırbistan'da sigortalı olmanıza bağlı. İki ülkeden hiçbirinde resmi olarak çalışmayan ve hiçbirinde sigortalı sayılmayan biri, biçimsel olarak anlaşmanın kapsamına hiç girmiyor — buna bir güvenlik ağı olarak güvenmeden önce bunu akılda tutmakta fayda var.

Birincisi — anlaşma var diye onun otomatik olarak ve belgesiz uygulandığını düşünmek. Pratikte her mekanizma — sigorta süresinin birleştirilmesi, emekli aylığının ihracı, sağlık sigortası belgesi — kendiliğinden gerçekleşmiyor; yetkili kuruma ayrı bir başvuru ve destekleyici belgeler gerektiriyor.

İkincisi — 90 günlük RFZO belgesini, Karadağ'da geçici ikamet başvurusu için yeterli tam kapsamlı sağlık sigortasıyla karıştırmak. Bunlar amaçları farklı iki belge: biri kısa seyahatler ve acil durumlar için, diğeri uzun vadeli statü için.

Üçüncüsü — anlaşmanın durumunu ve süreci, gerçek ihtiyaçtan (emeklilik bağlanması, boravak başvurusu) aylar önce teyit etmemek ve gerekli belgelerin son anda telaşla toplandığı bir duruma düşmek.

Sırbistan'da zaten emekliyseniz ve zamanınızın önemli bir kısmını Karadağ'da geçirmeyi planlıyorsanız — fiilî ikamet yeri değiştiğinde emekli aylığının nasıl düzenlendiğini kendi PIO şubenizden öğrenin ve ödemelerin kesintisiz devam ettiğine dair tüm destekleyici belgeleri saklayın. Çalışma sürenizin bir kısmı bir ülkede, bir kısmı diğerinde geçtiyse, emekliliğinizden birkaç ay önce, emekli aylığı bağlatmayı planladığınız ülkenin yetkili kurumuna başvurun ve anlaşma kapsamında sürelerin birleştirilmesi prosedürünü öğrenin. Karadağ'a kısa süreli seyahatler için, Sırbistan'da sigortalıysanız, yola çıkmadan önce RFZO'nun bölge şubesinden iki dilli sigorta belgesini önceden alın — bu ücretsizdir ve acil yardım masraflarına karşı sizi korur. Uzun süreli ikamet ya da mülk üzerinden boravak başvurusu planlıyorsanız, 90 günlük belgeye güvenmeyin — FZOCG'ye ya da bir sigorta brokerine danışarak (fon üyeliği mi yoksa özel sigorta mı) durumunuza hangisinin uygun olduğunu öğrenin.

Aynı ilkeyi — "genellikle böyle olur" türünden özetler yerine birincil kaynağı okumak — daha önce Karadağ'da oturma izni ve Karadağ'da döviz kontrolü yazılarımızda da uyguladık. Projeye ilgi duyuyorsanız, ayrıntıları ve sorularınız için iletişim kartını proje sayfasında inceleyebilirsiniz.